Kurrenta – stare odręczne pismo niemieckie

Rozpoczynaym cykl wpisów, w którym przybliżam stare niemieckie pismo odręczne kurrenta (niem. die Kurrent lub die Kurrentschrift). Po co się go uczyć i czy trzeba znać niemiecki? Kurrenta jest nie tylko bardzo estetyczna w kaligrafii, ale jej znajomość umożliwi ci odcyfrowanie zapisków na starych dokumentach, pocztówkach i albumach napisanych po niemiecku czy polsku. Gdy uda Ci się odczytać litery, skorzystanie ze słownika będzie dużo prostsze.

Uwaga! To drugi wpis z cyklu “Język i genealogia”. Chcesz rozumieć niemieckojęzyczne dokumenty i skany z archiwów sprzed 100 lat, żeby poznać historię swojej rodziny? Kiedyś miałam ten sam problem, dlatego korzystając z okresu koronawirusowego, tworzę ten cykl tutoriali #zostańwdomu #rozwijamsię! Poprzedni wpis – “Fraktura – szybka nauka czytania pisma gotyckiego

Co to jest kurrenta?

Kurrenta to stare niemieckie pismo odręczne powszechnie używane do XX wieku w całych Niemczech. W Polsce stosowano je na terenach pod zaborami oraz okupacją, ale niektóre litery pojawiają się czasami także w polskim piśmie odręcznym sprzed lat. Kurrenta znana jest pod różnymi nazwami (nie zawsze poprawnymi) : sütterlin, gotyk, neogotyk, szwabacha, pismo łamane. Poprawnym określeniem po polsku jest kurrenta oraz pismo neogotyckie, którym określa się tylko pismo odręczne.

W 1941 roku Adolf Hitler zdecydował o zastąpieniu pisma neogotyckiego pismem łacińskiem, błędnie uzasadniając, że pochodzi ono z hebrajskiego. Nie jest to prawdą, ponieważ kurrenta wywodzi się od późnośredniowiecznego pisma bastarda i była używana od XVI aż do XX wieku na całym obszarze niemieckojęzycznym.

Kurrentę stosowano także na obszarze Skandynawii (Dania i Norwegia) aż do 1875 roku, gdzie określano ją jako „gotisk skrift”; w Szwajcarii do XIX wieku oraz w Czechach i Polsce. W XIX i XX wieku stosowano równolegle także łacińską wersję pisma, a osoby umiejące czytać i pisać zwykle posiadały wiedzę na temat obu tych krojów.

Po co Polakom kurrenta?

Umiejętność czytania kurrenty przydaje się w badaniach genealogicznych oraz historycznych. Oczywiście dużo zależało od polityki językowo-kulturowej danych obszarów, lecz mieszkańcy Polski z konkretnych regionów, którzy badają ich historię, mogą spotykać się z pismem neogotyckim częściej niż inni.

Przykładowo: kurrentą będzie wypisanych wiele dokumentów osób zamieszkujących tereny zaboru pruskiego i austrowęgierskiego z lat 1795-1918, międzywojenne dokumenty na Śląsku i w ówczesnych Prusach, z czasu II wojny światowej dodatkowo na obszarach okupowanych – Kraju Warty (w dużym uproszczeniu: województwa wielkopolskie, łódzkie, warmińsko-mazurskie) oraz Generalnego Gubernatorstwa (z grubsza współczesne mazowieckie i tereny Galicji w Polsce i na Ukrainie), a także w nazistowskich obozach koncentracyjnych i innych miejscach pracy przymusowej w czasie II wojny światowej.

Pamiętajmy jednak, że to krój bardzo stary i używano go jeszcze przed zaborami. Kurrentą spisywano teksty kultury, rękopisy, poeci pisali nim wiersze, zakochani – listy, rodziny – pamiątkowe wpisy do albumów, a pisarze książki. W artystycznych i kulturalnych zastosowaniach jest moim zdaniem wyjątkowo piękny.

Jednak szczególnie ciekawe w badaniach genealogicznych są dokumenty użytkowe takie jak: akty urodzenia, akty zgonu, akty ślubu, księgi parafialne, księgi meldunkowe, rejestry wojskowe, pozwolenia na pracę itp. Tego rodzaju dokumentów mamy w Polsce mnóstwo. Nawet jeśli dokument był wydrukowany (krojem do druku jest fraktura), to nierzadko zawierał pola do wypełniania, które są odręcznie wypisane kurrentą.

Jeżeli interesujesz się genealogią, historią administracji albo badasz historię regionu, gdzie wcześniej istniała niemieckojęzyczna administracja, znajomość tego pisma bardzo Ci się przyda.

kurrenta
Przykład karty meldunkowej z bazy danych e-kartoteka.net (wyszukiwarka Archiwum Państwowego w Poznaniu). Karta wypisana pismem łacińskim (nazwisko, nazwy miejscowości) oraz kurrentą (imiona Johann, Therese i Bogdan oraz stan cywilny), tekst drukowany to oczywiście fraktura. Zwróć uwagę, że w słowach napisanych pismem łacińskim – k jest wysokie – zgodne z kurrentą właśnie.
kurrenta
Źródło: Archiwum Państwowe w Olsztynie Pierwsza strona rejestru urodzeń w Lubawie z roku 1900-1902. Pismo odręczne to kurrenta, pismo drukowane fraktura. Tutaj ponownie, dla podkreślenia nazwisko pismem łacińskim, cała reszta neogotyckim.

Kto umie czytać i pisać kurrentą?

Dla niemieckich seniorów, którzy chodzili do szkoły w latach 40.-ych, jest to pismo najbliższe sercu. Współcześnie wśród młodszych osób tę umiejętność posiadają głównie historycy i badacze genealogii, zajmujący się historią XIX i XX wieku.

W Polsce pismem neogotyckim posługują się czasami germaniści. Z doświadczenia jednak mogę powiedzieć, że tutaj wiele zależy od uczelni, ponieważ domyślnie nie jest ono częścią programu nauczania. W czasie moich studiów mieliśmy jedynie 2 godzinny fakultatywny warsztat czytania kurrenty i fraktury, pisać nie uczyliśmy się wcale. Dlatego też bardzo łatwo można spotkać osobę znającą świetnie niemiecki, a nie umiejącą … czytać.

Kurrentą posługują się również kaligrafowie, którzy chętnie dodają ją do swojego wachlarza pism odręcznych – niezależnie od tego czy znają niemiecki czy nie.

Jeżeli szukasz specjalist(k)i, która pomoże Ci w odcyfrowaniu dokumentów napisanych odręcznym pismem niemieckim, najszybciej uzyskasz pomoc na niemiecko-, polsko-, czeskojęzycznych forach dla genealogów lub po polsku na forach dla kaligrafów. Ja również ćwiczyłam swoją znajomość kurrenty głównie czytając i komentując posty w tego typu grupach na facebook’u, pojawia się ich bardzo dużo.

Dlaczego wybieram wariant kurrety z 1900 roku?

Pismo neogotyckie zmieniało się na przestrzeni wieków. Inaczej pisał Goethe, a inaczej osoby żyjące 100 lat temu. Pewną rolę odegrała też zmiana technologiczna materiałów – stopniowe odchodzenie od stosowania piór gęsich na rzecz coraz bardziej powszechnych stalówek.

Mając do wyboru kilka wariantów kurrenty z różnych okresów, rodzi się pytanie – którego się uczyć?

Współcześnie, osoby uczące się tego pisma najchętniej wybierają wariant kurrenty z około roku 1900 z kilku powodów. Dostępność oryginalnych podręczników to jeden z nich. Walor estetyczny tego pisma to kolejny. Jest ono wyjątkowo czytelne i kształte, a przy tym umożliwia odczytanie wielu późniejszych dokumentów, dając solidną bazę do odczytywania także wcześniejszych. Aby odczytywać pismo sprzed 1900 roku, potrzeba odrobinę więcej wprawy i cierpliwości. Rozpowszechnione wówczas pióra gęsie sprawiają, że litery są nieco mniej zamaszyste, nie tak wyraziste jak te pisane stalówkami metalowymi. Zresztą w Polsce dokumenty sprzed 200 lat również nie wydają się nam aż tak czytelne, mimo, że pisane tym samym krojem pisma, którego używamy współcześnie. Niemniej, jeśli znamy wariant z 1900 przy odrobinie ćwiczeń odczytamy wszystko inne.

Przykład kurrenty z 1900 roku:

Tutaj jest napisane: Um 1900 schrieb man Briefe in dieser Schrift. Sie kennen sie aus Poesiealben. Tłumaczenie: W 1900 pisano listy tym pismem. Znają je państwo z albumów z poezją.(Źródło: http://www.kurrent-lernen-muecke.de/ )

Warianty kurrenty

Sütterlin

Kurrenta często nazywana jest także pismem sütterlin (czytaj: züterlin), niemniej różni się ona nieco od niego. Pismo to zaprojektował Ludwig Sütterlin (1865-1917) dla pruskiego ministerstwa kultury jako pismo szkolne, stosowane do nauki pisania u dzieci. W 1915 wprowadzono je najpierw w Prusach Wschodnich, a potem w innych niemieckich landach. Pismo to wprowadzało pewną normalizację liter oraz uprościło ich kształt, podstawową różnicą jest brak pochylenia. Wraz z wprowadzeniem sütterlin nazwa „kurrenta” była coraz rzadziej stosowana na rzecz określenia „pismo Sütterlin” (niem. Sütterlinschrift) . Po 1945 uczono go jeszcze jako tzw. Schönschrift („piękne pismo”), aby dzieci były chociaż w stanie odczytać listy od rodziców. Współcześnie obu określeń często używa się zamiennie.

Osoba znająca kurrentę, jest w stanie odczytać ten wariant, ponieważ użyte są właściwie te same litery, lecz bez nachylenia, niejako postawione na baczność. Nie są również cieniowane, dlatego łatwiej się je pisze dzieciom, które nie umieją używać elastycznych stalówek (lub współczenym początkującym, którzy sięgają po długopis).

Tutaj jest napisane: Sie sah so aus: diese Schrift wurde 1941 von der damaligen Regierung per Erlaß verboten. Tłumaczenie: Ono wyglądało tak: to pismo zostało zakazane w 1941 przez ówczesny rząd dekretem. (Źródło: kurrent-lernen-muecke.de)

Offenbacha

W Hesji w tym czasie w 1927 roku pedagog Rudolf Koch rozwijał własny wariant pisma. Odrzucił on wersje sütterlin oraz łacińską, jednocześnie zastosował do kurrenty szeroką stalówkę (niem. Breitfeder). Stworzone przez niego pismo offenbacha (niem. Offenbacher Schrift) w wersji niemieckiej oraz łacińskiej nie zyskało na popularności, ponieważ wariant Sütterlin obowiązywał już wówczas w 1930 roku w praktycznie wszystkich niemieckich landach.

Również ten wariant jest czytelny dla osoby, która zna kurrentę.

kurrenta
Transkrypcja dostępna na Wikipedii tutaj.

Mam nadzieję, że ten krótki rys historyczny posłuży ci jako dobry wstęp do nauki pisania i czytania pismem neogotyckim. Już w kolejnych wpisie tutorial!

A w międzyczasie zachęcam do tutorialu z nauką czytania fraktury w tym wpisie.

Czy podoba Ci się ten krój pisma? Miałeś/aś z nim wcześniej do czynienia, a może już umiesz je odczytać?

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o
google-site-verification=qwQVBgqg8p63KOd5L3FcDx2YsUcQnmVx58V6T6zEQh4