Fraktura – szybka nauka czytania pisma gotyckiego

Dziś pierwszy wpis z cyklu “Język i genealogia”. Chcesz rozumieć niemieckojęzyczne dokumenty i skany z archiwów sprzed 100 lat, żeby poznać historię swojej rodziny? Kiedyś miałam ten sam problem, dlatego korzystając z okresu koronawirusowego, tworzę ten cykl tutoriali #zostańwdomu #rozwijamsię! Na początek – niemieckie pismo drukowane, znane jako pismo gotyckie lub FRAKTURA. Bez obaw, jest prostsze niż się wydaje, a przy tym nie trzeba znać niemieckiego! Zrób sobie kawę i za pół godziny będziesz umieć czytać!

Fraktura – nieco historii

Fraktura (po niemiecku Fraktur, pochodzi od łacińskiego słowa “łamanie”) to krój pisma alfabetu łacińskiego, rozpowszechniony na terenie niemieckojęzycznym. Od XVI wieku aż do współcześności była najczęściej używanym w druku krojem pisma, co sprawia, że również badacze polskich archiwów z zaborów pruskiego i austriackiego oraz genealogowie nie rzadko mają z nim do czynienia.

Fraktura została zakazana przez narodowychsocjalistów w Niemczech w 1941 roku. Choć na początku zyskiwała popularność jako pismo “germańskie”, z czasem, niezgodnie z prawdą zresztą, doszukiwano się jej źródeł w piśmie hebrajskim. Historycy przypuszczają jednak, że ta zmiana w hitlerowskiej polityce wymierzona była raczej w ambitne plany podboju Europy, której kolonizację znacznie ułatwiłoby wspólne pismo stosowane na całym kontynencie. Tym samym od 1941 zaczęto używać antykwy (Antiqua), kroju który wszyscy z nas potrafią bez problemu odczytać także dziś.

Fraktura jest czasami określana jako pismo gotyckie, niemniej pisma gotyckie to cała rodzina krojów pism do których oprócz fraktury zalicza się także inne kroje łamane (niem. gebrochene Schriften) m.in texturę (niem Textur), rotundę (niem. Rundgotisch) czy szwabachę (niem. Schwabacher).

Wszystkie pisma gotyckie charakteryzują łamane i bardzo ozdobne kontury. W stosunku do znanej nam antykwy, kształty liter są bardziej rozbudowane w górnej oraz dolnej części, często zawierają zagięte w formie litery S linie zdobiące, które paleontologom (badaczom starych krojów pism) przypominają nieco trąbę słonia (niem. Elefantenrüssel).

Z biegiem lat, fraktura, podobnie jak antykwa podlegała zmianom. Z tego powodu wyróżnia się różne jej rodzaje:

  • fraktura renesansowa – niem. Theuerdank-Fraktur
  • fraktura barokowa – niem. Breitkopf-Fraktur
  • fraktura klasycystyczna – niem. Unger-Fraktur, niem. Walbaum Fraktur, niem. Humboldt-Fraktur

Warianty pism gotyckich

Poniżej przykładowe warianty pism gotyckich. Im starsze tym trudniej przeczytać, lecz dzisiaj zajmiemy się tymi, które są najbliższe naszym czasom.

Tekstura

Ręcznie pisany tekst z poczatku 14 wieku, Heidelberg (źródło)

Rotunda

Przykład książki włoskiej napisanej rotundą, Bologna, 1473 (źródło)

Szwabacha (niem. Schwabacher)

Napisany tekst brzmi:

Beispiel Alte Schabacher: Victor jagt zwölf Boxkämpfer quer über den Sylter Deich. (źródło)

Fraktura

Napisany tekst brzmi:

Humboldtfraktur: Victor jagt zwölf Boxkämpfer quer über den Sylter Deich. 1234567890 (źródło)

Wersja polska

Fraszka Jana Kochanowskiego “Na zdrowie”. (źródło: Polona, dziękuję czytelnikowi za pomysł!). Pewnie nie każdy wie, że pismo gotyckie było także stosowane w języku staropolskim np. przez Mikołaja Reja czy Jana Kochanowskiego. Różniło się od niemieckiej oczywiście dodatkowymi polskimi znakami. Ponieważ w tym krótkim tutorialu skupiam się tylko na niemieckim, zajrzyj do tego zdjęcia na sam koniec i zobacz jak dobrze udaje Ci sie odczytać tę fraszkę Kochanowskiego.

Fraktura – wzornik (niemiecki)

Na początek wzornik liter, który umożliwi szybkie rozeznanie się w alfabecie. Warto mieć go zawsze pod ręką, zwłaszcza na początku, gdy uczysz sie czytać.

Alfabet jest bardzo podobny do języka polskiego, przy czym zawiera litery X, V, Q. Dodatkowej uwagi wymagają tzw. ligatury, tzn litery, które tak często występują razem, że doczekały się swojego własnego znaku.

Fraktura – nauka

Od czego zacząć naukę? Aby nauczyć się czytać, warto przyjrzeć się najpierw poszczególnym literom pod kątem podobieństw i różnic w stosunku do naszego alfabetu.

20 małych litert, które już znasz

Jak widać poniżej, niektórych liter nie musisz się uczyć. Możliwe, że niektóre z nich wyglądają osobliwie (zwróć uwagę na d), lecz poza tym wyglądają znajomo. Zajrzyj na chwilę do wzornika i zwróć uwagę na h oraz b. Górna laska rozgałęzia się na kształt małych widełek. To ozdobnik, który w niektórych czcionkach stosuje się także przy innych literach np. l.

6 małych liter, których nie znasz

Nauki wymagają poniższe litery.

  • Zwróć uwgę na literę k, której brakuje dolnego ogonka. Ta litera będzie zawsze różnić się także w piśmie odęcznym.
  • w, v – te litery są domykane u góry. Porównaj v i o (wzornik), w przypadku v, zawsze widać wyraźnie załamanie z lewej strony.
  • z – przypomina nieco starodawną polską lub rosyjską wersję tej litery w piśmie odręcznym, która ma wyraźny dolny ogonek.
  • y jest kompletnie inne, na szczęście w języku niemieckim nie występuje zbyt często, trzeba zapamiętać, że tak jak nasze y, ta litera również ma na dole ogonek.

8 małych liter, które mogą się mylić

s, f – Zwróć uwagę na to, że litera s ma dwie formy (porównaj wzornik). Wiąże się to z miejscem jej występowania w słowie (opiszę to dokładniej nieco niżej). Ponieważ ta podłużna forma występuje w środku i na początku słów, pojawia się w tekstach dużo częściej. Na pierwszy rzut oka ta prosta laska to f, której brakuje poziomej kreseczki, lecz tak właśnie wygląda litera s.

k, t– Literka k z racji braku dolnego ogonka często myli się z literą t, mimo, że t ma dużo czystszy kształt.

r,x – Litery r i x w niektórych czcionkach da się odróżnić, w innych x to po prostu r z ogonkiem. Warto o tym pamiętać, mimo, że nie jest to litera zbyt popularna w języku niemieckim i mało jest słów ją zawierających.

n,y – Litera n i y może się mylić z tego powodu, że y w zależności od czcionki może wyglądać nieco inaczej. W przykładzie powyżej y jest domknięte u góry i na dole, we wzorniku jest domknięte tylko u góry, co może przypominać n. Pamiętajmy jednak, że litera n jest prosta, pionowa i równa oraz mieści się w głównych liniach, y za to zawsze ma rozbudowany dolny ogonek.

18 wielkich liter, które już znasz

W porównaniu z małymi literami, wielkie litery to wielkie wyzwanie. Niemniej, da się to jakoś ogarnąć i przy odrobinie wyobraźni, sporą część można bez problemu odcyfrować.

Przyjrzyj się literom poniżej, a następnie:

  • porównaj A oraz U, w literze A widać po lewej stronie słoniową trąbę, której nie ma w U.
  • porównaj D oraz O oraz Q. D ma zdecydowanie bardziej wywiniety daszek z lewej strony, tak jak kiedyś uczono nas pisać w podstawówkach.
  • porównaj F oraz I, J. Litera F jest dużo bardziej połączona niż i, J i pozioma kreska jest w innym miejscu.

Litera T jest najczęściej dość czytelna czytelna, lecz zdarza się, że dostaje ona dodatkową krągłość (możesz to zauważyć później w ćwiczeniu 5).

8 wielkich liter, które budzą konsternację

Najpewniej gdy natrafisz na te litery sięgniesz jeszcze raz po wzornik, aby się dokładnie upewnić co tu jest napisane. Dlatego może najlepiej od razu się ich nauczyć?

C / Gdyby nie ta trąbka w środku, byłaby to zwykła litera C. Wyobraźmy sobie, że tego ozdobnika nie ma i będzie prościej.

E / tutaj opadająca trąbka trzyma poziomą kreskę w E, jest więc ważna.

G / dolne kółeczko chce się domknąć tak jak w G które piszemy w naszym alfabecie. Opadająca trąbka też pełni funkcję zdobienia.

K / wygląda jak R, dlatego popatrz jeszcze raz na R (wzornik) i upewnij się, że widzisz różnicę. Kiedy porównasz jednocześnie te dwie litery, nie ma wątpliwości, która z nich to “bardziej nasze” R. Jeśli zatem czytając jakiś tekst zaczynasz je mieć, to znaczy, że widzisz K.

V/W – dużo wstążek. Zwróć uwagę na pionową laskę w V i dwie pionowe laski w W, końcowa laska jest zdobieniem, ale nie łączy się z pozostałymi, pozostaje równoległa jak lekko nadłamany szczebel w drabinie. Na wszelki wypadek popatrz jeszcze raz na literę B (wzornik), aby ten fakt zapamiętać. W literze B, ostatnia laska zdecydowanie dotyka pierwszej.

Y to powiększona wersja małej litery, którą już znamy. Porównaj ją jeszcze raz z N, aby ich nie mylić.

Z, tak jak po rosyjsku, przypomina cyfrę 3.

Litera S wymaga osobnego rodziału

Na koniec poświęćmy jeszcze nieco uwagi małej literze s.

Na poniższym przykładzie widać 3 jej wersje oraz 2 wersje w zbitce z inną literą. Tzw. s-końcowe (Schluß-S) jest identyczne z s, którego używamy w alfabecie łacińskim. Pojawia się na końcu wyrawów np. es, das. Czasami pojawia się też na końcu sylaby w słowach, które mogłyby zostać użyte samodzielnie. W poniższym przykładzie dasselbe widać tę różnicę. W niemieckim istnieje słowo das oraz das’selbe gdzie das jest pierwszą sylabą. Pierwsze s w dasselbe, to tak naprawdę “s końcowe” ponieważ w das jest to litera ostatnia, za to drugie s w słowie dasselbe jest początkiem sylaby – stąd inna litera.

Właśnie to długie s (Langes-S) powinno być tym, które od razu przyjdzie Ci do głowy – ponieważ występuje znacznie częściej. Stosuje się je w środku oraz na początku wyrazów.

Osoby znające niemiecki wiedzą, że w tym języku istnieje też litera ß (nazywana fonetycznie po polsku “escet” lub “esbeta”), która oznacza to samo co “ss” (np. słowo weiß oraz weiss Niemcy wymówią tak samo). We frakturze również ma ona swoją wersję, która przypomina grecką literę beta.

W powyższym przykładzie widać zastosowanie zbitek litery s, które w języku niemieckim są stosunkowo częste np. “sch” oraz “ss“.

Ligatury

Wystarczy nauczyc się trzech z nich: ck, sz (używane po polsku) oraz tz. Pozostałe umiesz przeczytać, bo znasz już małe litery, są one wydrukowane po prostu nieco bliżej siebie.

Dla pewności porównaj ck z c oraz k.

W sz oraz tz jako “początek” użyte są laski z litery s oraz t, a następnie doklejona jest “trójka” z małej litery z. Porównaj litery s, t i z, aby to zapamiętać.

Przykłady – spróbuj przeczytać

Poniżej niewielki przykład zastosowania fraktury. Na początek szukaj prostych napisów w tym kroju pisma, w kolejnych tekstach na tym blogu zajmę się przykładami trudniejszych dokumentów historycznych, gdzie zastosowany jest ten krój. Będziesz mieć okazję do dalszych ćwiczeń.

(Napisz na kartce w alfabecie łacińskim to co widzisz. Gdy udało Ci się odcyfrować wszystko, sprawdź odpowiedzi na końcu tekstu. Nie oszukuj! :) )

  1. Napis z OlenderskiegoMuzeum Etnograficznego k/Torunia (Olendrzy byli mennonitami).

10. Spróbuj odczytać fraszkę Kochanowskiego :).

Gdzie współcześnie używa się fraktury?

Mimo, że ten krój pisma należy do przeszłości, nadal czasami się go używa. Pojawia się tradycyjnie jako napisy z życzeniami w czasie chrzcin, czasami także w reklamach, w tytułach artykułów spożywczych czy na szyldach ulicznych. Zwłaszcza na produktach spożywczych ma przywodzić na myśl skojarzenie produktu rzemieślniczego o wyjątkowej jakości, w przypadku browarów czy restauracji ma sugerować tradycję, gościnność i przytulność.

Jeśli mieszkasz na obszarze byłego zaboru pruskiego lub austrowęgierskiego, może i w twoim mieście znajdują się pozostałości starych napisów w tym alfabecie, a może widać je na zdjęciach i starych pocztówkach?

Ten krój pisma upodobały sobie również zespoły metalowe, punkowe i gotyckie, a także, co nieco zaskakuje, grupy neonazistowskie. Czasami sięgają po niego tatuażyści. Współcześnie nadal jest to krój pisma używany przez mniejszości niemieckojęzyczne na świecie: amiszów, mennonitów i huterytów. W Polsce można takie napisy zobaczyc np. w Olenderskim Muzeum Etnograficznym k/Torunia.

Powyższa grafika przedstawia różne znane marki, w których logo użyto krojów pisma gotyckiego: kilka różnych marek alkoholi oraz 2 gazety. Wybór poglądowy, absolutnie nie sugeruję niczego :).

Odpowiedzi

  1. Hotel Restaurant Stock 1. piano
  2. Pension Ingeborg
  3. Fischer-Stube
  4. Dies ist der Tag, den der Herr macht; laßt uns freuen und fröhlich an ihm sein! (Psalm 115,24) (Taufspruch für Heinrich) (27. Juni 2010)
  5. Aufgang zum Hotel Tagesbar
  6. Thüringer Hof
  7. Kooperationsvertrag zwischen der Kronen Zeitung und dem NÖ Landesfeuerwehrverband zur Förderung des freiwilligen Feuerwehrwesens in Niederösterreich
  8. Bei der Fraktur bilden die schmalen Kleinbuchstaben mit ihren Rautenfüßchen ein festes Gitter, auf das die Versalien mit ihren Aufzügen und Schwüngen genau abgestimmt sind. Es entstehen Wortbilder von großer Geschlossenheit und hohem Wiedererkennungswert. Daher gilt die Fraktur manchem als besser lesbar als die heute grbräuchlichen Antiqua-Schriften.
  9. So oft die Thür die Angel wend, bedenke Mensch dein Letztes End, Gelobt sei Gott.

Linki dla zainteresowanych

  1. Kaligrafia: fajny przewodnik dla osób, które szukają materiałów do nauki pisania.
  2. Czcionki: Fraktura na komputerze za darmo? Tutaj artykuł z przeglądem różnych darmowych czcionek do pobrania. Zarowno pisma drukowane jak i odreczne.
  3. Czcionka online. Strona online na której można pisać i tweetować frakturą online (bez ligatur)
  4. Typografia: Ciekawy artykuło historii rozwoju typografii niemieckiej (po niemiecku)
  5. Prospekt z przeglądem różnych czcionek (możliwych do zakupienia). Ich liczba jest zawrotna, a bogactwo form robi wrażenie. Może to być ciekawa inspiracja dla kaligrafów, którzy opanowali już podstawowe kształty liter.
  6. Polskie starodruki: ciekawy samouczek czytania starodruków w polskiej wersji pisma gotyckiego.

Mam nadzieję, że spodobała Ci się dzisiejsza lekcja czytania fraktury. Czy podoba Ci się ten krój pisma tak samo jak mnie? Już niedługo pojawi się kolejny wpis z cyklu “Język i genealogia” ze wstępem do niemieckiego pisma odręcznego, a także spróbujemy odcyfrować kilka prawdziwych dokumentów archiwalnych napisanych we frakturze oraz uzupełnionych pismem odręcznym. Ciekawi? Zachęcam do subksrybcji i polubienia mojego fanpage’a aby być na bieżąco i nie przegapić kolejnych lekcji!

Jak udało Ci się poradzić z ćwiczeniami z czytania?

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o
google-site-verification=qwQVBgqg8p63KOd5L3FcDx2YsUcQnmVx58V6T6zEQh4