Metryka zgonu po niemiecku (3)- ćwiczenia z kurrenty

Dziś trzecie ćwiczenie z czytania odręcznego niemieckiego pisma – metryka zgonu z końca XIX wieku! Podobnie jak poprzednie dwa wpisy – ten wpis to ćwiczenie do mojego kursu czytania kurrenty oraz mini-kursu czytania fraktury. Pierwszy tekst będzie łatwy, drugi nieco starszy i trudniejszy – z 1870 roku. Spróbuj zrobić transkrypcję samodzielnie, a dzięki temu nauka przyjdzie ci znacznie łatwiej. Zaplanuj sobie na to ćwiczenie około godziny. Nie znasz niemieckiego? Nic nie szkodzi! Współcześne tłumacze online nieźle się spisują, ale niestety nie umieją jeszcze czytać kurrenty zbyt dobrze. Jeśli przepiszesz ten tekst zwykłym alfabetem, przetłumaczenie znaczenia będzie już proste. Zabaw się w grafologa, detektywa i historyka, zapraszam!

Uwaga! To szósty wpis z cyklu “Język i genealogia”. Chcesz rozumieć niemieckojęzyczne dokumenty i skany z archiwów sprzed 100 lat, żeby poznać historię swojej rodziny lub regionu? Kiedyś miałam ten sam problem, dlatego korzystając z okresu pandemii, tworzę ten cykl tutoriali. Niech każdy z nas ma równy dostęp do starych tekstów i możliwość poznania swojej historii. Poprzednie wpisy z ćwiczeniami: “Metryka urodzenia po niemiecku (1) – ćwiczenia z kurrenty” oraz “Metryka ślubu po niemiecku (2) – ćwiczenia z kurrenty”.

Niemiecka metryka zgonu – odcyfruj samodzielnie

Jeśli wpadłeś/aś tutaj, aby jedynie odczytać swoją metrykę zgonu – niestety poniższy tutorial może wydać się nieco trudny. Znacznie więcej wyjaśnień zamieściłam we wpisie o metrykach urodzenia (np. w jaki sposób czytać daty), dlatego jeżeli coś wydaje się nieco niejasne, zajrzyj koniecznie do pozostałych dwóch wpisów. Stosuję tutaj dokładnie ten sam dryl odczytywania co w przypadku pozostałych dokumentów. W tym wpisie jedynie bardzo króciutko przypominam kolejne kroki oraz komentuję aspekty typowe dla metryki zgonu, bez szczegółowych wyjaśnień.

Krok 1. Przygotuj dokumenty

Linki do dzisiejszych tekstów znajdziesz poniżej nad zdjęciami. Jak zwykle, możesz wydrukować w dużym powiększeniu lub wyświetlić na monitorze (koniecznie używaj lupy by przybliżać i oddalać!).

Krok 2. Przygotuj wzorniki

Jeśli nadal potrzebujesz wparcia z odcyfrowywaniem liter, dobrze wesprzeć się wzornikiem. Bardziej szczegółowy opis liter znajduje się w moich dwóch kursach: fraktura oraz kurrenta. W przypadku, gdy litery nie sprawiają ci już takiego kłopotu, ale czasem chcesz się upewnić zamieszczam szybkie ściągawki z frakturą tutaj , z kurrentą tutaj.

Uwaga! W tekstach przed 1890 rokiem coraz częściej pojawiają się ozdobne i często dziwaczne warianty liter, dlatego warto o tym pamiętać. Przykładowy wzornik z wariantami wielkich liter zamieściłam we wpisie o kurrencie, lecz miej proszę na uwadze, że to może nie być kompletny spis. Zwłaszcza teksty z około 1800 i wcześniejsze mogą uwzględniać jeszcze więcej wariantów, dlatego sprawiają nierzadko sporą trudność nawet osobom doświadczonym. W dzisiejszych przykładach nie mamy aż tak dużej potrzeby, by się tym martwić, lecz możliwe, że w swoich przyszłych transkrypcjach bardzo starych dokumentów natrafisz na ten problem. Rozwiązaniem jest po prostu studiowanie podobnych tekstów z tego samego okresu, najlepiej takich z gotową transkrypcją.

Krok 3. Przygotuj coś do pisania

Papier lub notatnik. Możesz też tak jak ja notować od razu na pliku w jakimś programie graficznym. Nawet paint jest ok.

Niemiecka metryka zgodnu. Przykład 1

Pochodzenie: USC Królewska Huta II – Standesamt Königshütte II. Księga zgonów tom 1 nr. 1-56012/2599/0/3/52 , województwo śląskie. Współczesny Chorzów
Rok: 1898
Link: Metryka zgodnu - Strona ze źródłem  , link do dropboxa i metryki , nazwa pliku: 12_2599_0_3_52_001.jpg 
po wejściu w bezpośredni link, będziesz mieć możliwość powiększania pliku

Na pierwszy rzut oka, tekst wydaje się bardzo wyblakły. Jeśli korzystasz z programu graficznego, warto podnieść nieco kontrast oraz odrobinę jasność, niemniej jeśli powiększysz wystarczająco mocno, litery dają się bez problemu odczytać. Na drugi rzut oka, możesz zwrócić uwagę, że autor miał piękny i czytelny charakter pisma. Tego typu teksty czyta się z przyjemnością, są takżę stosunkowo łatwe w transkrypcji. Do dzieła zatem!

Strategia transkrypcji

Etap 1. Fraktura.

Pismo drukowane jest najłatwiejsze, od niego zacznij. W rozwiązaniu nanoszę te fragmenty w kolorze zielonym. To bardzo standardowy formularz, dlatego nie powinien sprawić ci dużego problemu. Bardzo podobne widzieliśmy juz w poprzednich ćwiczeniach. Zwróć uwagę na wohnhaft zu (“zamieszkały w”), Jahre alt (“wiek”, dołownie “lat stary”, przykładowo ktoś ist 50 Jahre altktoś ma 50 lat), Religion (“wyznanie”), geboren zu (“urodzony w”). Nowym słowem będzie verstorben sei (“jest zmarły” – zgodnie ze świadectwem osoby, która przyszła i ten fakt zgłosiła, “sei” to taka forma mowy zależnej po niemiecku).

Etap 2. Odręczne pismo łacińskie

Czytajmy fragmenty, które są napisane literami nam znanymi. Te fragmenty nanoszę na różowo. Ponieważ początkowo nasze oczy nie są przyzwyczajone do charakteru pisma piszącego, możemy nie zwrócić uwagi, że w tym tekście bardzo dużo słów jest wypisanych łacińską czcionką. W ten sposób są napisane: nazwa miejscowości, liczby, miesiąc, imię i nazwisko zgłaszającego oraz zmarłego (Johann Chmiel oraz Anton Chmiel) oraz imię pewnej kobiety (Rosalie) oraz jej nazwisko (Swoboda). Na tym etapie możemy jedynie zgadywać, że to albo matka zmarłego, albo żona zgłaszającego albo obie te osoby na raz. Aby uzyskać jasność potrzebujemy transkrypcji z kurrenty. Znajdź wymienione przeze mnie informacje i nanieś na swojej transkrypcji.

Etap 3. Odręczne pismo niemieckie – kurrenta

Jak zwykle zachęcam by zaczynać od rzeczy najłatwiejszych – Religion (możesz wybierać między katholish/evangelisch), liczby i daty (des Jahres tausend acht hundert … – “roku tysiąc osiemset” … – można zgadywać, że pojawi się tutaj dziewiędziesiąty któryś, ponieważ widzimy w nagłówku, że akt wydano w 1898 r.), liczby pojawią się też w pobliżu słowa Dezember (“grudzień”) oraz Uhr (“godzina”), najpewniej będzie to godzina zgonu.

Jeśli masz wątpliwości, pamiętaj o upewnieniu się, ile linii zajmuje dana litera – czy wystaje w dół, czy w górę i jak bardzo, czy ma jakieś daszki/kółeczka itp. W moim kursie kurrenty możesz obejrzeć litery w podziale na tę konkretną cechę oraz “obstawić” o jaką literę może chodzić. W przypadku gdy nie znasz niemieckiego aż tak dobrze oraz masz dwie lub trzy opcje, warto wkleić takie słowo do Google i sprawdzić czy istnieje (jeśli słowo ma mniej niż 10 rezultatów możesz założyć, że najprawdopodobniej chodzi o inną literę niż przypuszczasz).

Podpowiedzi: w tekście znajdziesz słowa katholischer (“katolickiej”), Sohn (“syn”), Ehefrau (“żona”), ein und dreißig (31.), neun (9), sieben (7), Nachmittag (po południu), elf drei viertel (11 trzy kwadranse, czyli 11:45).

Historia tajemniczej kobiety rozwiąże się, gdy odczytasz słowo “syn” (Sohn). Niestety gdy odczytasz daty, możesz jak ja dojść do wniosku, że musiał to być bardzo smutny Sylwester dla tej rodziny.

Etap 4. Odręczne pismo kurrenta – trudniejsze słowa i nazwy miejscowości

Na koniec zostaw wszystko czego nie udało Ci się odcyfrować w etapie 4. W tej grupie najczęściej pojwią się zawody, dziwne skróty, nieczytelne zapiski.

Pewien problem może sprawić dopisek przy nazwie miejscowości. Königshütte O/S. Ode mnie także wymagało to nieco poszukiwań. Wikipedia pod hasłem Chorzów zwraca uwagę, że przed I wojną światową nazwa miasta posiadała dopisek Oberschlesien, zapisywany jako O.S. lub O/S, czyli Górny Śląsk.

Sposób stwierdzenia zgonu to enigmatyczne durch Sachkenntnis (“poprzez własną wiedzę”). Mimo, że pierwsza litera przypomina P, zwróć uwagę, że w kurrencie P wystaje mocno do dołu, tym samym musi chodzić o S. a jest również tak bardzo rozciagnięte, że może przypominać ou lub on – chodzi jednak zdecydowanie o ac.

Zawód Johanna Chmiela wspomniany przed jego nazwiskiem to Grubenarbeiter, czyli górnik. Cała rodzina mieszkała na Marienstraße (współczesna ulica Mariańska).

Rozwiązanie – metryka zgonu

Metryka zgonu z transkrypcją. Uwagi: obok liczby 4 znajduje się słowo Jahre

Transkrypcja

Nr. 1
Königshütte O-S am 1sten Januar 1898 .
Vor dem unterzeichneten Standesbeamten erschien heute, der Per-
sönlichkeit nach durch Sachkenntnis anerkannt,
der Grubenarbeiter Johann Chmiel,
wohnhaft zu Königshütte O-S. in der Marienstraße
und zeigte an, daß Anton Chmiel,
4 Jahre alt, katholischer Religion,
wohnhaft zu Königshütte O-S. in der Marienstraße,
geboren zu Königshütte O/S.
Sohn des Anzegenden und seiner Ehefrau
Rosalie geborenen Swoboda,
zu Königshütte O/S. in der Anzeigenden Wohnung
am ein und dreißigsten Dezember der Jahres tausend acht hundert neunzig und sieben
Nachmittags um elf drei viertel Uhr
verstorben sei.
Vorgelesen, genehmigt und unterschrieben
Johann Chmiel
Der Standesbeamte
In Vertretung”

Niemiecka metryka zgodnu. Przykład 2

Pochodzenie: Księga aktów zgonów z 1874 roku, 8/380/0/3/30, Ciasna- Cziasnau, województwo śląskie
Rok: 1874
Link:  Metryka zgonu https://szukajwarchiwach.pl/8/380/0/3/30/skan/full/7s85QBJf_PlVRoC0YyPhSQ 

Ta metryka zgonu to zadanie na poziomie dla średniozaawansowanych, ponieważ pochodzi z 1874 roku. Styl pisma jest w tym dokumencie bardziej ozdobny, ale też właśnie z tego powodu nieszczególnie czytelny. Sam dokument jest ponad 20 lat starszy niż poprzedni. Zasada, że im starsze tym trudniej odczytać, zdecydowanie ma tutaj zastosowanie. Zachęcam do analizy krok po kroku, porównywania literek oraz do cierpliwości.

Strategia transkrypcji

Etap 1. Fraktura

Najprostsza część. Czcionka jest tutaj wprawdzie dość kanciasta, lecz słowa są praktycznie identyczne jak w pierwszym przykładzie. Metryka zgonu wydaje się dość standardowa.

Etap 2. Odręczne pismo łacińskie

Problemu nie sprawiają liczby. Dzięki notatce na temat źrodła wiemy, że nazwa miejscowości to Cziasnau, kolejna miejscowość to Lublinitz oraz Mollna. Dwukrotnie pojawia się słowo October (“październik”). Nazwiska sprawiają nieco więcej problemu. O ile łatwo odczytać trzykrotnie pojawiające się nazwisko Gaida, to same imiona nie są aż tak proste. Pierwsze imię to Lorenz (zgłaszający), potem pojawia się imię zmarłej. Z liter układa się Franzka, choć najpewniej chodziło o Franziska / Franciszka. Kolejne imię Blasius Gaida sprawiło mi problem, mimo, że przecież NIE jest napisane kurrentą. Niemiecka wersja imienia Błażej to Blasius, ale tę końcówkę “-ius” można w ten sposób odczytać naprawdę przy dużej ilości dobrej woli. Dla pewności jednak sprawdziłam, że w tej miejscowości istnieje akt zgonu osoby o tym imieniu i nazwisku, a zatem Blasius wydaje się najbardziej prawdopodobny.

Z ciekawostek, warto zwrócić uwagę, że Lorenz Gaida podpisal się kurentą, a nie pismem łacińskim.

Etap 4. Odręczne pismo kurrenta – zawody, nieczytelne pismo

Teraz nie zostało nam już zbyt wiele do odczytania. Pierwsze nazwisko jest poprzedzone zawodem. Freibauer (kółeczko nad “u” bardzo ułatwia). Wolny rolnik. Cziasnau to Kreis Lublinitz, powiat, czy okręg. Dociekliwi powinni sprawdzić jak w 1874 roku nazywano jednostkę administracyjną na Śląsku (nie jestem pewna czy wówczas istniały powiaty). Przed imieniem Franzki Gaidy pojawia się określenie wskazujące kim była dla zgłaszającego – seine Mutter ( “jego matką”).

Co ciekawe, pojawia się tutaj słowo verheiratet (“zamężna”) dzięki czemu dostajemy więcej informacji na temat jej sytuacji życiowej oraz miejsca śmierci. Zamężna z Auszügler Blasius Gaida in des Anzeigenden seiner AuszugsStube. O co dokładnie chodzi? Jej mąż był tzw. dożywotnikiem (Auszügler), czyli gospodarzem, który zapisał majątek swojemu synowi (może Lorenzowi?). Współcześnie nadal można znaleźć przykłady umów dożywotniej opieki z tego okresu, kiedy to nowy gospodarz zobowiązuje się płacić tygodniowo swoim rodzicom tyle a tyle jajek oraz tyle a tyle chleba. W zależności od zamożności gospodarstwa, dożywotnikom przysługiwał najczęściej jakiś pokoik, który miewał różne określenia po niemiecku (Auszugskammer, Auszugsstube, Auszugswohnung), albo nawet oddzielny domek oraz umówiona ilość pożywienia na koszt gospodarza. Tym samym, żona Blasiusa, zmarła Franciszka, najpewniej również cieszyła się takimi przywilejami oraz opieką na starość. Zmarła właśnie w takiej Auszugsstube, która znajdowała się u Anzeigenden (czyli osoby zgłaszającej zgon) (źródło).

Rozwiązanie – metryka zgonu – przykład 2

Transkrypcja

“Nr. 4.
Cziasnau am 19.ten October 1874.
Vor dem unterzeichneten Standesbeamten erschien heute
der Person nach bekannt Freibauer Lorenz Gaida kannt
wohnhaft zu Cziasnau Kreis Lublinitz
und zeigte an, daß seine Mutter Franzka Gaida
achtzig Jahre alt katholischer Religion
wohnhaft zu Cziasnau
geboren zu Mollna verheiratet
mit dem Auszügler Blasius Gaida
in des Anzeigenden seiner
Auszugsstube zu Cziasnau Kreis Lublinitz
am neunzehnten October
des Jahres tasend acht hundert siebenzig und vier
Nachmittags um Ein Uhr
verstorben sei.
Vorgelesen, genehmigt und unterschrieben”

Mam nadzieję, że poradziłaś/eś sobie z tym tekstem mimo, że druga metryka zgonu mogła zawierać kilka trudniejszych fragmentów. To było ostatnie ćwiczenie na kurrentę. Myślę, że jeśli Ty lub twoi bliscy natraficie na podobne dokumenty w swoich genealogicznych poszukiwaniach, odczytanie ich nie powinno Ci sprawić wiele problemu.

Metryki dla chętnych

Na koniec wyjaśnię Ci, dlaczego należy prosić o pomoc innych pokazując CAŁY tekst i zaznaczając, których fragmentów nie potrafi się odczytać. Ostatnio przeglądałam forum z wątkiem “PROSZĘ O POMOC W TŁUMACZENIU”. Ktoś zapytał proszącego:

Użytkownik miał szczęście, bo tłumacz okazał cierpliwość. Ale tego typu “niedźwiedzie przysługi” to codzienność. NIE RÓB TEGO. Pokazuj całe teksty i swoją transkrypcję. Wskaż dokładnie, gdzie jest fragment, którego nie potrafisz samodzielnie odczytać.
>-<. Sama się zastanawiam w jaki sposób to miałoby niby UŁATWIĆ pracę? Jeśli użytkownik Andrzej czyta mój tutorial, proszę – spóbuj samodzielnej transkrypcji choć jednego ćwiczenia, a zrozumiesz drogi użytkowniku, że zdecydowanie nie ułatwiasz :).
Kontekst jest bardzo ważny

Dlaczego to takie ważne?

Wyobraźmy sobie, że wysłałabym Ci tylko jedno słowo, jakieś nabazgrane, z poniższej księgi zgonów z Goleniowa z 1885 roku. Bez tytułów kolumn. Autor pisał tak niewyraźnie, że naprawdę trudno odczytać wiele słów. W nagłówkach jest napisane, jakich faktów mogę oczekiwać w tych kolumnach. Tym samym wiem, że druga kolumna to imię, nazwisko i zawód, a w przypadku dzieci także imię ojca i jego zawód. W kolumnie trzeciej, mam informację o wieku, czyli automatycznie wiem, które linijki dotyczą dzieci, a nawet mogę wydedukować, które słowo będzie zawodem. To wszystko widzę nawet bez próby odcyfrowania tego tekstu w kurrencie. Nie tłumaczę więc “jednego słowa”, ale tłumaczę to słowo o którym wiem, że to zawód ojca (konstrukcja des …. +s Friedrichs akt numer 25), albo że określi ono pokrewieństwo dziecka – Sohn (syn) lub Tochter (córka) itd. To nie tylko paleografia, ale i zagadka prawie detektywistyczna. Brak kontekstu znacznie utrudnia pracę.

Zresztą, zostawiam to zadanie z “gwiazdką” dla chętnych. Niektore słowa mogą być dość trudne dla osób nieznających niemieckiego, lecz z drugiej strony tylko niektóre :). Link do orginału znajdziesz tutaj, a rozwiązanie poniżej.

Źródło: https://www.szukajwarchiwach.pl/65/44/0/1.3/14/str/1/2/15#tabSkany plik 19.jpg

Dzisiejsza metryka zgodnu to już ostatni odcinek z ćwiczeń z kurrenty. Mam nadzieję, że miałeś/aś z tego cyklu tyle radości co ja, gdy go pisałam. Czerpię dużo radości z obcowania ze starymi tekstami – na szczęscie wiele z nich jest już zdigitalizowanych i możemy je studiować w domowym zaciszu. W kolejnych tekstach na temat kurrenty, pokażę ci inne sposoby poradzenia sobie z transkrypcją.

Jeśli podobał Ci się ten kurs, będzie mi miło jeśli zostawisz komentarz, albo polecisz go osobom, które zmagają się ze swoimi poszukiwaniami genealogicznymi . Napisz koniecznie jaka jest twoja motywacja do nauki tego pisma i jakie dokumenty i teksty chcesz odczytać?

0 0 vote
Article Rating
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x
google-site-verification=qwQVBgqg8p63KOd5L3FcDx2YsUcQnmVx58V6T6zEQh4